Dünyadan İlginç Yılbaşı Gelenekleri: 12 Üzümden Dev Kum Saatine

31 Aralık gecesi Türkiye’de pek çok evde sofra kurulur, geri sayım yapılır, piyango sonuçları beklenir. Dünyanın başka köşelerinde ise aynı gece tabak kırılır, üzüm yutulur, boş bavullarla sokak turu atılır. Bu yazıda farklı ülkelerin yılbaşı geleneklerini derledik; her birinin ne anlama geldiğini ve nereden geldiğini de anlatmaya çalıştık. Listelerde sık geçen ama doğrulanamayan iddialara da sonda ayrıca değindik.

Önce bir not: Herkes aynı gün yeni yıla girmiyor

1 Ocak, miladi takvimin yılbaşı. Türkiye bu takvime, 26 Aralık 1925’te kabul edilen 698 sayılı kanunla 1 Ocak 1926’dan itibaren resmen geçti. Ancak dünyada farklı takvimlere göre kutlanan yeni yıllar da var: Çin ve Doğu Asya’nın Ay Yeni Yılı ocak sonu ile şubat ortası arasında, İran ve Orta Asya’da yaygın olan Nevruz mart ayında, Hicri yılbaşı ise her yıl yaklaşık on bir gün kayarak kutlanıyor. Aşağıdaki gelenekler 31 Aralık-1 Ocak gecesine ait.

İspanya: Gece yarısı 12 üzüm

İspanya’da saat gece yarısını vururken her çan sesinde bir üzüm yenir; 12 çanda 12 üzüm. Hepsini zamanında bitirebilenin yeni yılın her ayında şanslı olacağına inanılır. Gelenek, Madrid’deki Puerta del Sol meydanının saatine bağlanır ve 20. yüzyılın başlarına uzanır. Bugün televizyonlar meydandaki saati canlı yayınlar, milyonlarca kişi evinde aynı anda üzüm yer. Gelenek Latin Amerika’nın birçok ülkesine de yayılmış durumda.

Danimarka: Kapıda kırılan tabaklar

Danimarka’da gece yarısından sonra arkadaşlar ve komşular, birbirlerinin kapı önünde eski tabakları kırar. Sabah kapının önünde çok kırık tabak bulmak, o evin çok dostu olduğu ve şanslı bir yıl geçireceği şeklinde yorumlanır. Gelenek aynı zamanda eski yılın olumsuzluklarını geride bırakmayı simgeler.

Japonya: 108 çan sesi

Japonya’da yılın son gecesine ōmisoka denir. Budist tapınaklarında çanlar 108 kez çalınır; bu sayı Budist öğretideki 108 dünyevi arzuyu temsil eder ve son vuruş yeni yıla denk getirilir. Pek çok kişi yeni yılın ilk günlerinde bir tapınağı ya da türbeyi ziyaret eder.

Yunanistan: Kapıya asılan soğan

Yunanistan’da yeni yılda evlerin kapısına soğan asmak yaygın bir gelenek. Kolayca filiz veren soğan, büyümeyi, bereketi ve yenilenmeyi simgeler. Bu gelenek, ailenin yılın ilk kilise ziyaretinden sonra yapılabiliyor.

Filipinler: Her şey yuvarlak

Filipinler’de yuvarlak şekiller madeni parayı, dolayısıyla bolluğu çağrıştırır. Yılbaşı sofrasında 12 çeşit yuvarlak meyve bulundurulur, puantiyeli kıyafetler giyilir. Aileler ışıkları açık ve kapıları aralık bırakarak aydınlık bir yılı içeri davet eder.

İskoçya: İlk adım

İskoçya’da yılbaşı kutlamalarının adı Hogmanay. Geleneklerden biri “first-footing”, yani yeni yılda eşikten ilk giren kişi. Bu kişinin koyu saçlı bir erkek olmasının şans getirdiğine inanılır. Şenlik ateşleri ve yürüyüşler de kutlamaların parçası.

Finlandiya: Erimiş metal falı

Finlandiya’da yılbaşı gecesi küçük bir kapta metal eritilip soğuk suya dökülür; oluşan şeklin gölgesinden yeni yıl için yorum yapılır. Türkiye’deki kurşun dökme geleneğini hatırlatan bu uygulamada yıllarca kurşun içeren kalay kullanıldı. Finlandiya Güvenlik ve Kimyasallar Ajansı Tukes, AB’nin tüketici ürünlerinde kurşunu yasaklamasıyla birlikte 2017’nin sonunda vatandaşlara bunun yerine balmumu ya da şeker kullanmalarını önerdi. Kurşun buharı özellikle çocuklar için zararlı, bu yüzden gelenek güvenli malzemelerle sürüyor.

Macaristan: Budapeşte’nin dev kum saati

Bu bir halk geleneğinden çok modern bir ritüel. Macaristan’ın Avrupa Birliği’ne katılışını anmak için 2004’te Budapeşte’de kurulan Időkerék (Zaman Çarkı), içindeki cam kumların akması yaklaşık bir yıl süren dev bir kum saatiydi. Her 31 Aralık’ta dört kişilik bir ekip çelik halatlarla çarkı 180 derece döndürür, böylece yeni yıl başlarken saat yeniden işlemeye başlardı. Atlas Obscura’nın 2022 tarihli notuna göre yapı artık yerinde bulunmuyor.

Latin Amerika’dan iki gelenek

• Brezilya: Gece yarısından sonra sahile gidip yedi dalganın üzerinden atlamak ve her dalgada bir dilek tutmak yaygın. Gelenek, deniz tanrıçası İemanjá’ya duyulan inançla ilişkilendiriliyor.
• Kolombiya: Yeni yılın seyahatle geçmesini isteyenler, boş bir bavulla mahallede bir tur atıyor.

Türkiye’den: Nar kırma

Türkiye’de de bazı ailelerde yeni yılda kapı önünde nar kırılır. Narın dağılan taneleri bolluk ve bereketi simgeler; ne kadar çok tane saçılırsa yılın o kadar bereketli geçeceğine inanılır.

Yanlış ya da doğrulanamayan “gelenekler”

İnternetteki yılbaşı listelerinde bazı iddialar birbirinden kopyalanarak dolaşıyor. Okurken dikkatli olmakta fayda var:

• “Sibirya’da insanlar ellerinde kütüklerle buz altına atlar.” Bu iddia için güvenilir bir kaynak bulamadık. Rusya’da buzlu suya girme geleneği var ama bu genellikle yılbaşına değil, Ortodoks takvimindeki başka bir bayrama bağlanıyor.
• “Peru’da yılbaşında yumruk dövüşü yapılır.” Peru’nun Chumbivilcas bölgesindeki Takanakuy, gerçek bir gelenek ama yılbaşında değil, 25 Aralık Noel günü yapılıyor. Amaç, yıl içinde biriken anlaşmazlıkları kurallara bağlı bir dövüşle kapatıp yeni yıla temiz girmek.
• “Romanya’da çiftçiler yılbaşında hayvanlarıyla konuşur.” Hayvanların yılbaşı gecesi konuşabildiğine dair halk inançları Avrupa’nın çeşitli bölgelerinde anlatılıyor ama bunu yaygın bir Romen geleneği olarak gösteren güvenilir bir kaynak bulamadık. Romanya’da belgelenmiş ve dikkat çeken yılbaşı geleneği, insanların ayı kostümleriyle sokaklarda dans etmesi.

Bir geleneği paylaşmadan önce kaynağına bakmak, hem yanlış bilginin yayılmasını önler hem de o kültüre karşı saygının bir parçasıdır.

Bu geleneklerin ortak noktası ne?

Üzüm, nar, soğan, yuvarlak meyveler, kırılan tabaklar… Nesneler farklı, ama hemen hepsi aynı üç dileği taşıyor: bolluk, şans ve geçmişi geride bırakmak. Kültürler arasındaki farklılık, aynı insani isteğin ne kadar çeşitli biçimlerde ifade edilebildiğini gösteriyor. Bu yılbaşında kendi ailenin ya da şehrinin bir geleneğini araştırıp arkadaşlarınla paylaşmak, sohbeti başlatmanın keyifli bir yolu olabilir.

Kaynaklar

• NZ Herald: 12 peculiar New Year’s traditions around the world
• Yle: Tukes’in yılbaşı kalay dökme uyarısı
• Atlas Obscura: Timewheel, Budapeşte
• Atlas Obscura: Takanakuy, 25 Aralık yumruk festivali
• TBMM: 698 sayılı kanun metni

Damla DOLAN

İlginizi çekebilir:
Farklı Yaşamların Dünyası: Afrika Kabileleri
Farklı Yaşamların Dünyası: Hindistan