Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar: Gençler İçin 12 Seçki

Atatürk’ü cephede, kürsüde, sofrada çok gördük. Ama hayatının büyük bir kısmı bir kitabın başında geçti. Bugün başta Çankaya ve Anıtkabir olmak üzere dört ayrı yerde onun okuduğu, altını çizdiği, kenarına not düştüğü 3.997 kitap korunuyor. Bu kitapların hepsini okumak bir ömür alır. Biz senin için 12’sini seçtik: hem Atatürk’ün düşünce dünyasını anlamana yardım eden, hem de bugün okuyunca sana bir şey katacak olanları.

Listedeki her kitabın Atatürk’ün kitaplığında olduğunu ve okunduğunu gösteren bir kaynak var. Kaynaklarını yazının sonunda bulabilirsin. Yaygın listelerde geçen ama belgesini bulamadığımız kitapları bilerek dışarıda bıraktık.

Atatürk nasıl okurdu?

Atatürk kitabı süs olsun diye değil, çalışmak için okurdu. Sayfalara kurşun ve renkli kalemle işaretler koyar, önemli bulduğu yerlerin yanına “xx”, çok önemli bulduğu yerlere “xxx” yazardı. Yeni Şafak’ın aktardığına göre katıldığı yerlerin altını kırmızı, katılmadığı yerlerin altını mavi kalemle çizerdi. Bu işaretler bugün bize, bir kitabı hangi soruyla okuduğunu gösteriyor.

Okuma alışkanlığı gençken başladı. Harbiye yıllarında yasaklı sayılan Namık Kemal’i yatakhanede, gizli gizli okuduklarını kendisi anlatır: “Kemal Beyin kitaplarını okuyorduk.” Tarih ise en sevdiği alandı. 1923’te Darülfünun’un fahri profesörlüğünü yalnızca tarih alanında kabul edeceğini söylemiş, tarihi edebiyattan çok sevdiğini belirtmişti.

Kitaplarının bir bölümü bugün hepimizin erişimine açık. 2001’de yayımlanan 24 ciltlik Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar dizisi, Atatürk’ün altını çizdiği satırları ve kenar notlarını bir araya getiriyor. Dizi Kasım 2025’te dijital olarak erişime açıldı.

Atatürk’ün okuduğu 12 kitap

1. Vatan yahut Silistre, Namık Kemal

Harbiye’deki gizli okumaların baş kitabı. Vatan sevgisini sahneye taşıyan bu oyun, genç Mustafa Kemal’i derinden etkiledi. Harp Akademisi’nden arkadaşı Asım Gündüz, oyunu sahnelemelerine bile izin verilmediğini anlatır. Bugün neden okunur: Kısa, akıcı ve bir neslin neyin hayalini kurduğunu anlatıyor. Remzi Kitabevi baskısı kolay bulunuyor.

2. Osmanlı Tarihi, Namık Kemal

Namık Kemal’in üç ciltlik tarih çalışması. Atatürk’ün 10 Aralık 1916 tarihli bir notunda bu kitabı okumaya başladığını yazdığı biliniyor. Birinci Dünya Savaşı’nın ortasında, cephe görevi sürerken tarih okumaya devam etmesi onun okuma disiplinini gösteriyor.

3. Türk Medeniyeti Tarihi, Ziya Gökalp

Atatürk bu kitabı okumakla kalmadı, liselerin ikinci sınıfında okutulmasını da uygun gördü. Gökalp’in Türk kültürünü tarih içinde anlatma çabası, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki kültür tartışmalarını anlamak için iyi bir başlangıç.

4. Dünya Tarihinin Ana Hatları, H. G. Wells

Zaman Makinesi ve Dünyalar Savaşı‘nın yazarı Wells’in insanlık tarihini baştan sona anlatan eseri. Atatürk kitabın Türkçe çevirisinin dört cildini de okudu. Çin, Hindistan, İran, Mezopotamya, Anadolu, Yunan ve Hun bölümlerini işaretledi. Bugün neden okunur: Bilim kurgu yazarının gözünden dünya tarihi, tarihi sıkıcı bulanlar için bile sürükleyici.

5. Asya Tarihine Giriş: Türkler ve Moğollar, Léon Cahun

Fransız tarihçi Cahun’un Türk ve Moğol tarihini anlattığı kitap. Atatürk, Türklerin erdemlerini ve kültürünü anlatan kısımların altını çizdi, kitabı ölümüne kadar kitaplığında tuttu. Cahun’un romanı Mavi ve Kara ile karıştırılır; Atatürk’ün okuduğu belgelenen kitap bu tarih çalışmasıdır.

6. Eski ve Modern Türkler, Mustafa Celaleddin Paşa

1870’te yayımlanan bu kitap, Türk tarihini Avrupa’ya anlatmak için yazılmış ilk kapsamlı çalışmalardan. Atatürk kitabı gençliğinde okudu ve kitaplığında sakladı.

7. Tarih-i Devlet-i Osmaniyye, Abdurrahman Şeref

Son Osmanlı vakanüvisinin Osmanlı tarihi. Atatürk bu kitabı da gençliğinde okudu ve kenarına notlar aldı. Özellikle Nizam-ı Cedit ve Tanzimat kısımlarının, yani devletin kendini yenileme çabalarının altını çizmesi dikkat çekici.

8. Tevârih-i Âl-i Osman, Âşıkpaşazade

Osmanlı’nın kuruluşunu anlatan en eski kaynaklardan biri. Atatürk, Osman Gazi ile Dursun Fakih arasındaki konuşmanın yanına bir işaret koymuş. Bir devletin nasıl kurulduğunu ilk ağızdan okumak isteyenler için.

9. İslam Tarihi, Leone Caetani

İtalyan şarkiyatçı Caetani’nin büyük eseri, Hüseyin Cahit’in çevirisiyle 1924’te Türkçeye kazandırıldı. Atatürk dokuz cildin hepsini okudu. Bir kitabın dokuz cildini bitirmek, onun merakının ne kadar derin olduğunu gösteriyor.

10. Kanunların Ruhu, Montesquieu

Kuvvetler ayrılığı fikrinin temel kitabı. Atatürk Montesquieu’nün bu eserini ve Romalıların yükselişi ile çöküşünü anlatan kitabını okudu. Cumhuriyet’in hukuk ve devlet düzeni üzerine yapılan tartışmaları anlamak isteyen her öğrencinin raflarında olmalı.

11. Voltaire’in tiyatro eserleri

Atatürk, Voltaire’in toplu tiyatro eserlerinde bazı sahnelerin altını çizdi ve sık alıntı yaptı. Aydınlanma çağının en keskin kalemlerinden birini, sahne diliyle tanımak için iyi bir yol.

12. Hindistan Uygarlıkları, Gustave Le Bon

Le Bon’un Hindistan’ın tarih ve kültürünü anlattığı eseri. Atatürk’ün ilgisinin yalnızca Türk tarihiyle sınırlı olmadığını, dünyanın farklı medeniyetlerini de merak ettiğini gösteren kitaplardan biri.

Okurken bir öneri

Bu kitapların çoğu ağır ve eski bir dille yazılmış. Hepsini baştan sona okumak zorunda değilsin. Atatürk’ün yaptığını yap: bir soruyla başla, o sorunun cevabını aradığın bölümleri oku, önemli bulduğun yerleri işaretle. Atatürk’ün kendi işaretlerini görmek istersen Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar dizisinin dijital kopyalarına bakabilirsin. Daha kısa bir giriş istersen Gürbüz D. Tüfekçi’nin İş Bankası Kültür Yayınları’ndan çıkan Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar seçkisi iyi bir başlangıç.

10 Kasım’da izlemek için de bir şeyler arıyorsan Atatürk filmleri rehberimize göz at.

Kaynaklar

• Yaşa Mustafa Pehlivan, “Atatürk’ün Okuduğu Tarih Kitapları Hakkında Bir Değerlendirme”, YAZIT 4(2), 2024, ss. 371-393. DergiPark
• Yahya Akyüz, Atatürk ve Namık Kemal üzerine makale, Belleten 45/180, 1981. Türk Tarih Kurumu
• Prof. Dr. Derya Örs, Millî Kütüphane’deki konuşma metni, 10 Kasım 2012 (kitap sayıları). AYK
• “Atatürk’ün kütüphanesinden notlar dijital erişime açıldı”, Posta, 5 Kasım 2025. Posta
• “Bir okur olarak Atatürk”, Yeni Şafak, 2 Kasım 2024. Yeni Şafak