Phaethon Efsanesi: Güneş Tanrısı Helios, Oğlu ve Güneş Arabası

Antik Yunanlılara göre Güneş her sabah doğudan yükselip akşam batıya inerken aslında bir yolculuk yapıyordu: Güneş Tanrısı Helios, ateş saçan atların çektiği altın bir arabayla gökyüzünü boydan boya geçiyordu. Phaethon efsanesi, bu arabayı bir günlüğüne sürmek isteyen bir gencin hikâyesi. Hırs, kanıtlama ihtiyacı ve verilen bir sözün ağırlığı üzerine kurulu bu mit, iki bin yılı aşkın süredir şairlere, ressamlara ve hatta gökbilimcilere ilham veriyor.

Phaethon kimdir?

Phaethon (Türkçe kaynaklarda Faethon ya da Phaeton olarak da yazılır) adı Yunanca “parlayan” anlamına gelir. En yaygın anlatımlara göre babası Güneş Tanrısı Helios, annesi ise Okeanos’un kızlarından Klymene’dir. Klymene, Etiyopya kralı Merops’la evlidir ve Phaethon onun sarayında büyür.

Mitlerin tek bir “doğru” sürümü yoktur. Örneğin Hesiodos’ta geçen Phaethon, Helios’un değil şafak tanrıçası Eos ile Kephalos’un oğludur. Euripides’in bugün yalnızca parçaları kalan Phaethon tragedyasında ise Klymene, oğlunun babasının kocası Merops olduğunu söyler. Bugün bildiğimiz klasik hikâye büyük ölçüde Romalı şair Ovidius’un anlatımına dayanır.

Efsane adım adım

1. Bir alay ve bir kanıtlama ihtiyacı

Ovidius’a göre Phaethon’un arkadaşı Epaphos, onun Güneş’in oğlu olduğu iddiasıyla alay eder. Kırılan Phaethon annesine koşar; Klymene ona babasının gerçekten Helios olduğunu söyler ve gidip kendisine sormasını önerir. Phaethon doğuya, Güneş’in sarayına doğru yola çıkar.

2. Styx üzerine edilen yemin

Helios oğlunu sevgiyle karşılar ve babası olduğunu kanıtlamak için ne isterse vereceğine yeraltındaki Styx ırmağı adına yemin eder. Yunan mitolojisinde Styx üzerine edilen yemin tanrılar için bile bozulamaz. Phaethon’un isteği nettir: güneş arabasını bir günlüğüne sürmek.

3. Babanın uyarıları

Helios hemen pişman olur. Oğluna yolun ne kadar dik olduğunu, ateşli atların yalnızca kendisini dinlediğini, Zeus’un bile bu arabayı süremeyeceğini anlatır ve başka bir dilek dilemesi için yalvarır. Phaethon geri adım atmaz; yemin bağlayıcı olduğu için Helios da arabayı vermek zorunda kalır.

4. Kontrolden çıkan yolculuk

Atlar, arabadaki hafif yükü ve acemi eli hemen fark eder, alışılmış yoldan çıkarlar. Araba bir göğe tırmanır, bir yere fazla yaklaşır. Antik anlatımlarda bu sırada dağlar ve ormanlar tutuşur, ırmaklar kurur. Bazı yazarlar efsaneyi doğa olaylarına da bağlar: Afrika’daki çöllerin bu yangınla oluştuğu, Etiyopyalıların teninin bu sıcakla karardığı anlatılır. Sicilyalı Diodoros ise yangının gökyüzünde Samanyolu’nu bıraktığını aktaran bir anlatıdan söz eder. Bunlar elbette mitolojik açıklamalardır, bilimsel bilgiler değil.

5. Yeryüzünün yakarışı ve Zeus’un yıldırımı

Ovidius’ta kavrulan Toprak (Gaia), tanrıların babasına yalvarır. Zeus, dünyayı kurtarmak için Phaethon’a bir yıldırım atar. Genç, alevler içinde Eridanos ırmağına düşer. Antik yazarlar Eridanos’u farklı yerlerle özdeşleştirmiştir; Romalılar onu çoğunlukla İtalya’daki Po nehriyle bir tuttu.

Kız kardeşler, kavaklar ve kehribar

Phaethon’un ölümünün ardından kız kardeşleri, yani Helios’un kızları olan Heliadlar, ırmağın kıyısında günlerce yas tutar. Sonunda kavak ağaçlarına dönüşürler ve döktükleri gözyaşları güneşte sertleşerek kehribara dönüşür. Kavak dönüşümünü ilk anlatanın tragedya yazarı Aiskhylos olduğu düşünülür.

Yas tutan tek kişi onlar değildir. Phaethon’un yakın dostu Kyknos da ırmak kıyısında ağlayıp dolaşır ve sonunda bir kuğuya dönüşür. Yunanca kuğu anlamına gelen “kyknos” kelimesi, Kuğu takımyıldızının (Cygnus) adında bugün hâlâ yaşıyor.

Efsane ne anlatıyor?

Phaethon hikâyesi tek bir anlama sıkıştırılamaz, ama okurların en sık üzerinde durduğu temalar şunlar:

• Kanıtlama ihtiyacı: Her şey bir arkadaşın alayıyla başlar. Phaethon’u arabaya bindiren, aslında başkalarının gözündeki değerini kanıtlama isteğidir.
• Yetenek ile istek arasındaki fark: Bir şeyi çok istemek, onu yapabilecek donanıma sahip olmak anlamına gelmez. Helios’un uyarıları, deneyimin yerini hevesin tutamayacağını anlatır.
• Düşünmeden verilen söz: Hikâyede sorumluluk yalnızca Phaethon’da değildir. Helios, ne isteneceğini bilmeden bozulamaz bir yemin eder.
• Doğa olaylarını anlamlandırma: Antik insanlar kuraklığı, çölleri ya da kehribarın oluşumunu bu tür anlatılarla açıklamaya çalışmıştır. Platon da Timaios diyaloğunda bu efsaneyi göksel cisimlerin hareketleri ve dönemsel büyük yangınlarla ilişkilendiren bir yoruma yer verir.

Phaethon bugün nerede karşımıza çıkıyor?

• Gökbilimde: 3200 Phaethon adlı göktaşı, adını bu efsaneden alır. Güneş’e çok yaklaşan yörüngesiyle bilinir ve her yıl aralık ortasında izlenen İkizler (Geminid) meteor yağmurunun kaynağı olarak kabul edilir. Yani bir kış gecesi gördüğün kayan yıldızların bir kısmı, adını Phaethon’dan alan bu cisimden geliyor olabilir.
• Dilde: İngilizcede “phaeton”, 18. ve 19. yüzyılda kullanılan hafif, açık bir at arabası türünün adıdır.
• Sanatta: Phaethon’un düşüşü Rönesans’tan bu yana pek çok tabloya, heykele ve şiire konu oldu. Antik dönemden kalan lahitlerde de sıkça işlenen sahnelerden biridir.

Kaynaklarda isim karmaşası

Türkçe metinlerde bu efsaneyle ilgili isimler farklı yazılabiliyor. Okurken karışmaması için kısa bir rehber:

Mitolojiyle ilgileniyorsan, efsaneyi doğrudan Ovidius’un Dönüşümler (Metamorphoses) eserinin ikinci kitabından okumanı öneririz; Türkçe çevirileri de bulunuyor. Hikâyeyi bir de kaynağından okumak, yüzyıllar içinde nasıl değiştiğini görmenin en iyi yolu.

Melisa YAZAR

İlginizi çekebilir: Haiku Nedir: Doğanın Sakin Sesi

Kaynaklar

• Wikipedia, Phaethon
• Vikipedi, Helios
• Theoi Project, Phaethon (antik kaynaklardan derleme)
• Wikipedia, Geminids (3200 Phaethon)