Haiku Nedir? Kuralları, Kısa Tarihi ve Haiku Nasıl Yazılır

Bir kurbağanın göle atlaması, kar altında bir dal, yağmurdan sonra ıslak taşlar… Haiku, bu kadar sıradan görünen anlardan şiir çıkarmanın sanatıdır. Bu yazıda haikunun ne olduğunu, kurallarının nereden geldiğini, en önemli şairlerini ve kendi haikunu nasıl yazabileceğini bulacaksın.

Haiku nedir?

Haiku, Japon edebiyatına ait çok kısa bir şiir biçimidir. Japonca aslında 17 “on” (ses birimi) içerir ve bu birimler 5-7-5 düzeninde üç bölüme ayrılır. Japon dilinde haiku çoğu zaman tek bir satırda yazılır; Batı dillerine ve Türkçeye ise genellikle üç dize olarak aktarılır.

Haikunun en belirgin özellikleri şunlardır:

• Kısalık: Ne anlatılacaksa birkaç kelimeyle anlatılır. Fazlalık yoktur.
• Mevsim sözcüğü (kigo): Geleneksel haikuda okura hangi mevsimde olduğunu sezdiren bir sözcük bulunur: kiraz çiçeği ilkbaharı, ağustos böceği yazı, düşen yapraklar sonbaharı, kar kışı çağrıştırır.
• Kesme sözcüğü (kireji): Japoncada şiiri iki parçaya ayıran, bir tür duraklama ya da vurgu yaratan sözcüklerdir. Türkçede bu etkiyi çoğu zaman bir noktalama işareti ya da dize sonu karşılar.
• Göstermek, açıklamamak: Haiku duyguyu doğrudan söylemez; bir imge verir ve gerisini okura bırakır.

Haikunun kısa tarihi

Renga ve hokku

Haikunun kökeni, birden fazla şairin sırayla dize eklediği uzun bir ortak şiir türü olan rengaya dayanır. Renganın ilk bölümüne “hokku” denirdi. Hokku 5-7-5 düzenindeydi, mevsimi ve ortamı anardı. Zamanla, özellikle daha hafif ve gündelik bir dil kullanan “haikai” geleneği içinde, hokku tek başına okunan bir şiire dönüştü.

Matsuo Basho (1644–1694)

Basho, hokkuyu bağımsız ve derin bir sanat biçimine dönüştüren şair olarak kabul edilir. Yolculuklarında yazdığı şiirler ve düzyazı-şiir karışımı gezi notları, özellikle Oku no Hosomichi (Kuzeyin İç Yolları), Japon edebiyatının klasikleri arasındadır. En ünlü şiiri, eski bir gölete atlayan kurbağayı anlatır:

furuike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto

Eski gölet: / bir kurbağa atlar, / suyun sesi.

Şiirde ne bir duygu adı ne de bir yorum vardır. Sessiz bir göl, ani bir hareket ve ardından gelen ses. Sessizliği bozan o tek ses, sessizliği daha da hissettirir. İlk dizedeki “ya”, bir kesme sözcüğüdür.

Buson ve Issa

Basho’dan sonra Yosa Buson (1716–1784) aynı zamanda ressam olmasının etkisiyle görsel açıdan zengin şiirler yazdı. Kobayashi Issa (1763–1828) ise küçük hayvanlara, yoksulluğa ve gündelik hayata gösterdiği şefkatle tanınır. Basho, Buson, Issa ve Shiki çoğu zaman haikunun “dört büyük ustası” olarak anılır.

Masaoka Shiki (1867–1902)

19. yüzyılın sonunda Masaoka Shiki, bağımsız hokkuyu “haiku” olarak adlandırdı ve türü modern bir edebiyat biçimi olarak yeniden tanımladı. Shiki, ezberlenmiş kalıplar yerine doğrudan gözleme dayanan bir yazım anlayışını savundu. Bugün kullandığımız “haiku” sözcüğü onun döneminden kalmadır.

Türkçede haiku yazarken 5-7-5 kuralı

Japoncadaki “on” birimi Türkçedeki heceyle birebir aynı değildir. Bu yüzden Türkçe ve İngilizce gibi dillerde haiku yazan şairler 5-7-5 hece düzenini bir rehber olarak kullanır ama ona sıkı sıkıya bağlı kalmayabilir. Önemli olan uzun-kısa-uzun ritmini ve şiirin kısalığını korumaktır. Yeni başlıyorsan 5-7-5 hece sayarak yazmak iyi bir alıştırmadır; zamanla biçimi esnetebilirsin.

Haiku nasıl yazılır? 6 adım

1. Bir an seç. Bugün gördüğün, duyduğun ya da kokladığın küçük bir şey: otobüs camındaki buğu, kantinde soğuyan çay, yurt koridorunda bir ayak sesi.
2. Mevsimi ekle. O anı bir mevsime bağlayan bir sözcük bul: ilk kar, sarı yaprak, uzun gölge, erik çiçeği.
3. Somut imgeler kullan. “Hüzünlüydüm” yerine hüzün uyandıran şeyi göster.
4. İki imgeyi yan yana koy. İyi haikuların çoğunda birbirine dokunan iki parça vardır. Aralarındaki bağı okur kurar.
5. Heceleri say, sonra sadeleştir. 5-7-5’e yakın bir taslak yaz; gereksiz her sözcüğü çıkar.
6. Sesli oku. Ritim kulağına doğal geliyorsa doğru yoldasın.

Örnek olması için bu yazı için yazdığımız bir haiku:

Kampüste ilk kar.
Okuma salonunda
buğulanmış cam.

Burada “ilk kar” mevsim sözcüğüdür; nokta, şiiri iki parçaya ayıran bir kesme işlevi görür. Şiir üşüme ya da yalnızlık sözcüğünü kullanmadan bir ruh hâli taşımaya çalışır.

Sık yapılan hatalar

• Duyguyu adıyla söylemek (“çok mutluyum”, “ne güzel”).
• Haikuyu bir cümleyi üçe bölmekten ibaret sanmak.
• Soyut ve büyük sözcükler (sonsuzluk, kader, ruh) kullanmak.
• Kafiye zorlamak. Haikuda kafiye gerekmez.

Haiku okumaya nereden başlanır?

Basho’nun gezi yazıları ve Basho, Buson, Issa ile Shiki’den seçmeler içeren antolojiler iyi bir başlangıçtır. Farklı çevirileri karşılaştırmak, tek bir haikunun ne kadar farklı okunabileceğini görmeni sağlar. Türk edebiyatına da ilgin varsa, sade dili ve gündelik hayata bakışıyla Orhan Kemal yazımız ilgini çekebilir.

İlk sürüm: Melisa Yazar

Kaynaklar

• Hokku, Wikipedia
• Haiku, Wikipedia
• Matsuo Bashō, Vikipedi
• Haiku, Poetry Foundation Glossary