Doğanın İnsan Üzerindeki Dokunuşları: Doğada Vakit Geçirmenin Bilimsel Faydaları

Sınav stresi, ekran karşısında geçen uzun saatler, kalabalık şehir… Bunaldığında içinden “biraz denize bakayım” ya da “ormanda yürüyeyim” demek tesadüf değil. İnsan, tarihinin çok büyük bölümünü doğanın içinde geçirdi; şehirler bu hikâyenin yalnızca son sayfaları. Son kırk yılda yapılan araştırmalar, doğanın bize iyi geldiği hissinin ölçülebilir karşılıkları olduğunu gösteriyor. Bu yazıda en çok anılan çalışmaları, ne gösterdikleri ve ne göstermedikleriyle birlikte anlattık.

İlgili: Renklerin İnsanlar Üzerindeki Etkileri · Haiku Nedir: Doğanın Sakin Sesi

Pencereden ağaç görmek iyileşmeyi etkiler mi?

Bu alandaki en ünlü çalışma, mimar ve araştırmacı Roger Ulrich’in 1984’te Science dergisinde yayımladığı makale. Ulrich, ABD’nin Pennsylvania eyaletindeki bir hastanede 1972-1981 arasında safra kesesi ameliyatı olan hastaların kayıtlarını inceledi. Yaş, cinsiyet, kilo gibi özellikleri benzer 23 hasta çifti seçti: Her çiftten birinin penceresi ağaçlara, diğerininki bir tuğla duvara bakıyordu.

Sonuçlar:

• Ağaç manzaralı odadaki hastalar hastanede ortalama 7,96 gün, duvar manzaralı odadakiler 8,70 gün kaldı.
• Ağaç gören hastalar ameliyat sonrası 2. ve 5. günler arasında daha az güçlü ağrı kesiciye ihtiyaç duydu.
• Hemşire notlarında duvar gören hastalar hakkında çok daha fazla olumsuz yorum vardı.

Ulrich’in kendisi de sınırları belirtiyor: Karşılaştırma yalnızca düz bir tuğla duvarla yapıldı ve tek bir hasta grubunu kapsıyor. Yine de bu çalışma, hastane tasarımında pencere, bahçe ve doğal ışık tartışmalarının başlangıç noktalarından biri oldu.

Japonya’dan “orman banyosu” araştırmaları

Japonca shinrin-yoku, yani “orman banyosu”, ormanda acele etmeden yürümek, oturmak ve çevreyi duyularla fark etmek anlamına geliyor. Bo-Jin Park ve arkadaşlarının 2010’da yayımladığı çalışmada Japonya’nın 24 farklı ormanında deneyler yapıldı. Her deneyde 12 üniversite öğrencisinin yarısı ilk gün ormana, yarısı şehir merkezine gitti; ertesi gün yerler değiştirildi. Böylece herkes hem ormanı hem şehri deneyimlemiş oldu.

Şehirle karşılaştırıldığında ormanda:

Katılımcıların hepsi genç ve sağlıklı erkeklerdi; yani sonuçları herkese genellemek için daha çeşitli gruplarla yapılan araştırmalara ihtiyaç var. Ama tablo, “ormanda rahatlıyorum” hissinin vücutta da bir karşılığı olduğunu gösteriyor.

Doğa yürüyüşü ve “kafada dönüp duran düşünceler”

Stanford Üniversitesi’nden Gregory Bratman ve ekibi 2015’te PNAS dergisinde yayımladıkları çalışmada sağlıklı gönüllüleri rastgele iki gruba ayırdı: Bir grup 90 dakika doğal bir alanda, diğeri yoğun trafikli bir caddede yürüdü. Doğada yürüyenler, olumsuz düşüncelerin zihinde tekrar tekrar dönmesi anlamına gelen “ruminasyon”un azaldığını bildirdi. Beyin taramalarında da ruminasyonla ilişkilendirilen bir bölgenin (subgenual prefrontal korteks) etkinliği düştü. Şehir yürüyüşünde bu değişim görülmedi.

Bu, sınav öncesi kafanda aynı kaygıları evirip çevirdiğinde kısa bir park yürüyüşünün neden iyi gelebileceğine dair güzel bir ipucu.

Ne kadar doğa yeterli? “Haftada 120 dakika”

Exeter Üniversitesi’nden Mathew White ve ekibinin 2019’da Scientific Reports‘ta yayımladığı çalışma, İngiltere’de yaklaşık 20 bin kişinin verisine dayanıyor. Haftada en az 120 dakikasını doğada (park, orman, sahil gibi) geçirenler, hiç geçirmeyenlere göre kendilerini sağlıklı ve iyi hissettiklerini anlamlı ölçüde daha sık bildirdi. Fayda yaklaşık 200-300 dakikada düzleşiyordu.

İki ilginç ayrıntı:

• 120 dakikayı tek seferde ya da birkaç kısa ziyarette toplamak arasında fark yoktu.
• Sonuç yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar dahil farklı gruplarda benzerdi.

Çalışma gözleme dayalı; yani doğanın iyi oluşa yol açtığını değil, ikisinin birlikte görüldüğünü gösteriyor. Zaten sağlıklı ve mutlu olanların doğaya daha çok çıkıyor olması da mümkün. Yazarlar da öneri yapmadan önce daha fazla araştırma gerektiğini vurguluyor.

Neden iyi geliyor olabilir?

Araştırmacılar birkaç açıklama üzerinde duruyor:

• Stres azaltma kuramı: Ulrich’in de savunduğu bu görüşe göre doğal manzaralar, evrimsel geçmişimiz nedeniyle güvenli ve rahatlatıcı bulduğumuz ortamlardır ve vücudun stres tepkisini hızla yatıştırır.
• Dikkatin yenilenmesi kuramı: Psikologlar Rachel ve Stephen Kaplan’a göre ders çalışmak, ekran karşısında çalışmak gibi zorunlu odaklanma gerektiren işler dikkati yorar. Doğada dikkat zahmetsizce dalgalara, yapraklara, kuş seslerine kayar ve bu, yorulan dikkatin toparlanmasına fırsat verir.
• Dolaylı etkiler: Doğaya çıkan insan genellikle daha çok yürür, güneş ışığı alır, ekrandan uzaklaşır ve çoğu zaman başkalarıyla vakit geçirir. Bunların hepsi iyi oluşu destekler.

Şehirde yaşayan bir öğrenci için pratik öneriler

• Haftalık “yeşil bütçe” koy: 120 dakika, haftada dört kez yarım saatlik bir park ya da sahil yürüyüşü demek.
• Kampüsü kullan: Ders araları için kampüsteki ağaçlık alanları, göl kenarlarını ya da botanik bahçesini keşfet.
• Telefonu cebe koy: Bratman’ın çalışmasındaki etkinin bir kısmı, zihnin serbestçe dolaşmasıyla ilgili. Yürürken sürekli bildirim kontrol etmek bu fırsatı azaltabilir.
• Doğayı içeri al: Dışarı çıkamadığın günlerde masana bir bitki koymak ya da pencereden dışarı bakarak kısa molalar vermek de bir şeydir.
• Arkadaşlarla plan yap: Hafta sonu bir doğa yürüyüşü, kamp ya da piknik hem doğayı hem sosyal bağı bir araya getirir.

Bir uyarı

Doğa iyi bir destek ama bir ilaç ya da terapi değil. Uzun süren mutsuzluk, kaygı, uyku sorunları ya da bedensel şikâyetler yaşıyorsan bir doktora veya ruh sağlığı uzmanına başvur. Üniversitelerin psikolojik danışmanlık birimleri öğrencilere genellikle ücretsiz destek sunar.

Kendini sıkışmış hissettiğin bir gün, kısa bir yürüyüşe çıkıp başını kaldır ve gökyüzüne bak. Küçük bir mola bazen düşündüğünden fazlasını değiştirir.

Kaynaklar

• Ulrich, R. S. (1984). View through a window may influence recovery from surgery. Science
• Park vd. (2010). The physiological effects of Shinrin-yoku: evidence from field experiments in 24 forests across Japan
• Bratman vd. (2015). Nature experience reduces rumination and subgenual prefrontal cortex activation. PNAS
• White vd. (2019). Spending at least 120 minutes a week in nature is associated with good health and wellbeing. Scientific Reports

İREM ARI